‘स्पटम कल्चर’ कार्यक्रम पोखरामा थिएन् । पोखरामा सेवा नहुदाँ क्षयरोगको अवस्था बुझ्न खकारको कल्चर
(अनुसन्धान) गर्न काठमाडां पठाउनुपर्ने बाध्यता थियो । तर अब त्यो बाध्यता हटेको छ । ‘खकारको ‘कल्चर’ गरेर क्षयरोगीको अवस्था जान्न सकिन्छ ।’ क्षेत्रीय क्षयरोग केन्द्र पोखराका निर्देशक डा. नारायण ओझाले बताए । अस्पतालमा साढे दुईदशकपछि कल्चर कार्यक्रमको शुभारम्भ गरिएको जनाएको छ । नेपाल राष्ट्रिय क्षयरोग केन्द्रका निर्देशक डा. विकास लामिछानेले औपचारिक रुपमा कार्यक्रमको शुरुवात गरेका हुन् । आवश्यक उपकरण सबै क्षयरोग केन्द्रले उपलब्ध गराएको हो । कल्चर कार्यक्रम नहुदाँ पोखराबाट मासिक ३० भन्दा बढी विरामीलाई काठमाडौं पठाउने गरिन्थ्यो ।

उपलब्ध उपकरणबाट क्षयरोगी हो या होईन साथै कस्तो अवस्थामा छ भन्ने निक्र्यौल गर्न सहज हुने छ । खकारमा क्षयरोगको व्याक्टेरियाको स्थिति कुन अवस्थामा छ भन्ने जान्न समेत कल्चर गर्नुपर्छ । ‘क्षयरोगको किटाणुले कहिले देखि सताईरहेको छ भन्ने यकिन गर्न पनि कल्चर गर्नुपर्छ ।’ उनले भने—‘कल्चर गरेपछि क्षयरोगीलाई कुन औषधी दिएर निको हुन्छ, हेरेर निचोडमा पुग्न सकिन्छ ।’

‘मेशिनमा खकारलाई ३७ डिग्री तापक्रममा राखिन्छ । प्रत्येक हप्ता हेरिन्छ । व्याक्टेरिया बढ्दै गएको अवस्था बारे जानकारी लिन्छौं ।’ क्षेत्रीय क्षयरोग केन्द्रका मेडिकल टेक्नोलोजिष्ट अरुणकुमार झाले बताए । खकारमा रहेको व्याक्टेरियालाई मेशिन मार्फत पोषण दिई बढाएर अनुसन्धान गरिन्छ । जसबाट उपचारको लागि सहज हुन्छ । ‘क्षयरोगको डायग्नोष्टिक नै खकारको ‘कल्चर’ गर्ने हो ।’ उनको भनाई थियो ।

क्षयरोगको अनुसन्धान राम्रो नभए उपचार सेवा प्रभावकारी नहुने नेपाल क्षयरोग केन्द्रका निर्देशक डा. विकास लामिछानेले बताए । उनका अनुसार कल्चर गरेपछि मात्रै क्षयरोगको बास्तविक अध्ययन गर्न चिकित्सकलाई सहज हुन्छ । विरामीले निरन्तर औषधी सेवन नगर्दा क्षयरोग बल्झिएर जीर्ण क्षयरोगी बन्न सक्ने भन्दै उनले औषधी सेवन नगर्न सोर्स लगाउन नहुने स्पष्ट पारे । ‘कतिपय विरामी औषधी खान चाहदैनन् । नियमित औषधी खान नपरोस भन्दै नेतादेखि मन्त्रीसम्मको सोर्स लगाउँछन् ।’ उनले भने—‘यसले विरामी निको होईन जीर्ण क्षयरोगी बन्छन् । दोष जति चिकित्सकलाई नै आउँछ । त्यसैले नियमित औषधी सेवनले मात्रै क्षयरोग निवारण हुन्छ ।’ उनका अनुसार बीएसएल थ्री ल्याब उपकरण समेत पोखरा ल्याउने भईरहेको जानकारी दिए ।

पोखरामा शुरुवात भएको कल्चर कार्यक्रमलाई प्रभावकारी बनाउन सबैले सहयोग गर्नुपर्ने क्षयरोग केन्द्रका लेखा प्रमुख नारायणप्रसाद दाहालले उल्लेख गरे । ‘कल्चर कार्यक्रमलाई प्रभावकारी बनाउनुस । आवश्यक थप उपकरण सहयोग गर्न प्रतिबद्ध छौं ।’ उनले भने । उनका अनुसार पोखरा भित्रिएको उपकरण दुईकरोड भन्दा बढी लागतका हुन् ।

पश्चिमाञ्चल क्षेत्रीय स्वास्थ्य निर्देशनालयका निर्देशक डा. तारानाथ पौडेलले मातृ र शिशु मृत्यु दर घटाएपनि क्षयरोगी घटाउन नसकिएको बताए । ‘क्षयरोग नम्बर वान किलर हो ।’ उनले भने—‘अरु नियन्त्रणमा आएपनि क्षयरोग नियन्त्रणमा आउन सकेको छैन् ।’

शहरीकरण, धुलो र धुवाँले क्षयरोगीको संख्या बढ्दै गएको छ । ग्रामीण क्षेत्रमा भन्दा पनि बजार क्षेत्रमा त्यसको संक्रमणको दर उच्च हुने क्षयरोग उपचारमा संलग्न चिकित्सकहरुले बताउँदै आएका छन् । चिकित्सकहरुको तथ्यांक अनुसार वार्षिक ५ हजार विरामी क्षयरोगबाट मृत्यु हुने गरेको छ । क्षयरोगीको संख्या बढ्दै गएपछि सरकारले सन २०३५ सम्म क्षयरोग निर्मूल पार्ने लक्ष्यले मूर्त रुप पाउन कठिनाई हुने देखिएको छ ।
खकार परीक्षणसँगै फोक्सोमा देखिने क्षयरोगले पनि सर्वसाधारणलाई ग्रसित हुदैं गएका छन् । पोखरामा ४१ जना जीर्ण क्षयरोगी छन् । क्षयरोगको औषधी सेवन गरेपनि प्रतिरोधी क्षयरोगीको संख्या बढ्ने सम्भावना पनि उत्तिकै देखिएको छ । कास्कीमा ६१ वटा उपचार केन्द्र रहेका छन् । पश्चिमाञ्चल क्षेत्रमा ९९१ उपचार केन्द्र छन् । कार्यक्रममा पश्चिमाञ्चल क्षेत्रीय अस्पतालका मेडिकल सुपरिटेण्डेण्ट डा. श्रीकृष्ण श्रेष्ठ, मनिपाल शिक्षण अस्पतालका प्रमुख डा. ए एन शर्मा तथा नेपाल क्षयरोग निवारण संस्था कास्कीका अध्यक्ष केशव भण्डारी लगायतले कल्चर कार्यक्रमलाई ‘डिफल्ट’ हुन नदिन आग्रह गरेका थिए ।

नेपालमा सबैभन्दा बढी देखा पर्ने पत्थरी भनेको क्याल्सियम ओग्ज्यालेट पथ्थरी हो । यस्तो पत्थरी रायो, पालुङ्गो, लट्टेको साग लगायतका गाढा हरियो सागपातमा खाने मानिसमा बढी देखिने गर्छ । यो क्याल्सियम र ओग्ज्यालिकको समिश्रणबाट बन्ने गर्छ । अहिले नेपालमा ओग्ज्यालेट पथ्थरीका विरामी धेरै भेटिएका छन् ।ओग्ज्यालेट पथ्थरीबाट बच्न माथि उल्लेख गरिए जस्ता गाढा हरियो सागपात कम खानु पर्छ । खानै परेमा सफा तरिकाले धोएर मात्र निश्चित मात्रामा खानुपर्छ ।

त्यस्तै, प्रोटिनयुक्त खाना धेरै खाने मानिसमा यसको समस्या हुने गर्छ । गेडागुडी, रातो मासु, गुलियो खानेकुराले युरिक एसिडको पथ्थरी निम्त्याउँछ । यसबाट बच्न युरिक एसिड गराउने फलफुल कम खानु पर्छ । गेडागुडी, रातो मासु पनि कम खानुपर्छ ।त्यसैगरी, मैदाबाट बनेकोे खाना धेरै खाएमा तथा दुधबाट बनेको चियाको सेवन धेरै गरेमा फोसफोरस नामक पथ्थरी हुने गर्छ । यसबाट बच्न मैदा तथा दुधबाट बनेको खाना कम खानुपर्छ ।यस्ता पथ्थरीले किड्नी र पित्तथैलीलाई असर पार्छ । किड्नीको पथ्थरी युरिक एसिड फोसफोरस तथा क्याल्सियम ओग्ज्यालेट तीनवटै कारणले हुन्छ । जबकी पित्तथैलीको पथ्थरी घ्यु, चिल्लो पदार्थ लगायतबाट जमेको बोसोले गराउँछ ।
पत्थरी बढ्न नदिने उपाय
पथ्थरी एक पटक भइसकेपछि त्यसलाई बढ्न नदिन यही खाने भन्ने त हुँदैन तर मुला कागतीको सेवनले यस्ता पथ्थरीलाई केही हदसम्म भएपनि क्रिस्टलाइजेसन हुनबाट जोगाउनुका साथै अग्ज्यालेट एसिडलाई विकसित हुनबाट रोक्ने काम गर्छ । त्यसैले पनि डाक्टरहरुले स्टोन भएमा मुला, कागतीको बढी खान सुझाव दिने गर्छन् ।
तर त्यो भन्दैमा धेरै कागतीको सेवन गर्नु पनि स्वास्थ्यको लागि राम्रो मानिदैन । मानिसको शरीर व्यक्ति पिच्छे फरक हुन्छ । कसैकसैमा त्यही कागतीले आग्ज्यालिक एसिडको मात्रालाई बढाइदिन्छ र पत्थरीको कारक बनाइदिन्छ ।
यस्ता पत्थरी कुन प्रकारको हो भन्ने कुरा पिसाबको चेकजाँचमार्फत थाहा पाउन सकिन्छ ।
पत्थरीबाट जोगिने उपाय
१. अहिलेको जीवनशैलीमा परिवर्तन गर्नेः चिल्लो, पिरो तथा गुलियो खानेकुारको कम सेवन गर्ने । हरेक खानेकुरा खाँदा मात्रा मिलाएर खाने, दिनमा केही समय व्यायाममा ध्यान दिने आदि
२. पानी प्रशस्त पिउनेः पत्थरीबाट जोगिन दिनमा कम्तीमा पनि चार लिटर पानी पिउनुपर्छ । विशेष गरी महिलाको हकमा कम्तिमा २.५ लिटर तथा पुरुषले दैनिक ३ लिटर पानी पिउनुु फाइदाजनक मानिन्छ । यदि गर्मी ठाँउमा बसिन्छ भने अझै बढी पानी पिउनु पर्छ । अझ धेरै पसिना आउनेले दिनमा कम्तीमा पनि पाँच लिटर पानी पिउनु उपयुक्त हुन्छ ।
३. धेरैबेरसम्म पिसाब नरोक्ने
४. खानपिनमा विशेष ध्यान र्पुयाउने
५. बेलाबेलामा स्वास्थ्य परिक्षण गर्ने
६. वर्षमा एकपल्ट अल्ट्रासाउण्ड गरेर पत्थरी भएरनभएको चेकजाच गर्ने

पथ्थरी छ भने सुरुमै सतर्कता अपनाउन सकिन्छ । सानो ढुङ्गा छ भने प्रशस्त मात्रामा पानी पिएको खण्डमा पनि त्यसलाई निकाल्न सकिन्छ । ठूलो छ भने अपरेशनै गर्नु पर्ने, औषधी नै खानुपर्ने अवस्था आउँछ ।
पथ्थरीबारे ध्यान दिनै पर्ने कुरा
प्रायः मानिसहरु पत्थरी हुनासाथ चिकित्सकका जान्छन् । उनीहरुले भने अनुसार अपरेशनको माध्यमबाट उक्त पत्थरी निकालेर पनि फाल्छन् ।
त्यसपछि उसले पत्थरी थियो, निस्केर गयो भन्ने सोच्छ । तर आफ्नो जीवनशैली परिवर्तन गर्दैन । पहिले जे खाइरहेको थियो, अहिले पनि त्यही खान्छ, पानी कम पिउँछ । जसले गर्दा अपरेशन गरेको किड्नीमा नै पुनः पत्थरी हुन पुग्छ । परिणामस्वप उसले एउटै किड्नी दुईपटक अपरेशन गर्नुपर्छ । घरीघरी एउटै अंगका बारम्बार अपरेशन गर्दा किड्नी काम नलाग्ने हुनसक्छ । जसलाई नेफाटोमी भनिन्छ ।
नेपालमा अहिले धेरै मानिसले आफ्नो किड्नी फाल्नु पर्ने अवस्था आएको छ । त्यतिमात्र नभएर एउटा किड्नीमात्र बाँकी रहेको अवस्थामा समेत उसले आफ्नो जीवनचर्या बद्लाव नगर्दा उसमा किड्नी नै नहुने अवस्था पनि सिर्जना हुने गरेको छ ।
डाइटिसियन बानियाँ ओम अस्पतालमा कार्यरत छन् । एजेन्सीको सहयोगमा

आफनै घरमा पारेको मोही खादाँ बयोबृद्ध सिकिस्त विरामी परेका छन् । पारेको मोही छिमेकीलाई बाँड्दा छिमेकी पनि सिकिस्त विरामी हुदैं अस्पताल भर्ना भएका छन् ।

घटना गत शनिबारको हो । लेखनाथ १६ लामगादीस्थित खिमलाल लामिछानेले विहान मोही पारे । पारेको मोही खादाँ ७३ वर्षिय लामिछाने सिकिस्त भए । सोही दिन छिमेकीले पनि मोही पिएका थिए । मोही पिएका जति सबै विरामी भएका छन् । १३ जना सिकिस्त हुदैं अस्पताल भर्ना भएका हुन् ।

छिमेकी विष्णुमाया अधिकारी, १३ वर्षिय बालक सार्थक त्रिपाठी, मौसम अधिकारी, सागर थापा, धिरेन्द्र थापा, शुशिला थापा, रमा थापा, किरण थापा, भोजराज त्रिपाठी, सरस्वती बस्नेत, सरस्वती त्रिपाठी विरामी परेका हुन् । उनीहरुको पोखरास्थित फेवा सिटी हस्पिटल नागढुंगामा उपचार भईरहेको छ । लामिछानेको अवस्था केही गम्भीर रहेकोले अति सघन कक्ष(आईसियु)मा राखिएको अस्पताल प्रशासनले जनाएको छ ।

उपचारमा संलग्न चिकित्सक विरामीहरु पखला लाग्ने र ज्वरो आउने समस्या देखिएको छ । ‘खाना नपचेको’ हुन सक्ने अनुमान गरिएको छ । यद्यपी रिपोर्ट भने आई सकेको छैन् । अहिले विरामीका परिवारले कुरेरै बसेका छन् । ‘साँझपख परेपछि ज्वरो बढ्ने गरेको छ । औषधी दिएपछि घट्दै जान्छ ।’ उपचारमा संलग्न नर्स सावित्री रानाले बताईन् ।

बरिष्ठ फिजिसियन डा. बुद्धिबहादुर थापा, बालरोग विशेषज्ञ डा होमप्रसाद न्यौपाने लगायत विरामीको अवस्था नियालिरहेका छन् । यसैगरी डा. चिरायुनारायण भारी, डा. विश्वराज बराल, डा. सुरेश थापा लगायतको टोलीले छुट्टाछुट्टै विरामीको स्वास्थ्य परीक्षण गरेका छन् । पाँच महिला र आठ पुरुष एकैसाथ विरामी भएका हुन् । चिकित्सकका अनुसार मोहीमा ‘फुड पोईजन’ हुने बस्तु मिसिएको हुन सक्ने आंशका गरेका छन् । उपचारमा संलग्न चिकित्क डा. होमप्रसाद न्यौपानेका अनुसार मोही पार्दा फोहोर पानी मिसिदाँ ‘पोईजन’ देखिएको हुन सक्छ । उनका अनुसार प्रत्येक विरामीको अहिले दिसा परीक्षण गरिएको छ । परीक्षणको रिपोर्ट आउन बाँकी छ । उनले अन्य झाडा पखला जस्तै देखिएको जानकारी दिए ।

गाँउघरमा मोही पारेरपछि छिमेकलाई समेत बाड्ने चलन छ । त्यसै अनुसार मोही पिउँदा एकैपटक विरामी परेका हुन् । विरामीको पाचन शक्ति कमजोर भएको छ । ज्वरो आउने र पखला लाग्ने समस्या दोहोरिरहेको छ । मोही पार्ने क्रममा फोहोरको संक्रमण देखिएको आंशका छ । अन्य जिल्लामा जंगली च्याउ खादाँ मृत्यु भएको समाचार प्रकाशित भईरहेको छ । सचेत बन्नुपर्ने चिकित्सकहरुले औंल्याएका छन् ।

स्वास्थ्य मन्त्रालयले विभिन्न जिल्लाको लागि आर्थिक वर्ष २०७३÷०७४ को लागि बजेट विनियोजन गरेको छ । मन्त्रालयको तथ्यांक अनुसार कास्कीको लागि नयाँ आर्थिक वर्षको लागि १९ करोड ३९ लाख ८५ हजार रुपैयाँको बजेट विनियोजन गरेको छ । मन्त्रालयले हिमालपारीको जिल्ला मुस्ताङमा सबैभन्दा कम बजेट विनियोजन गरेको छ । मुस्ताङको लागि केवल दुई करोड ७० लाख ९३ हजार बजेट उपलब्ध गराईने मन्त्रालयले जनाएको छ । तेह्रथुम र मनाङ जिल्लामा समान पाँच करोड रुपैयाँ छुट्टाइएको छ ।

ग्रामीण क्षेत्रमा स्वास्थ्यको सर्वसुलभ पहुँच पु¥याउन सरकार कटिबद्ध छ । वर्षेनी बजेटको आकार समेत बढाँउदै लगेको छ । सामान्य स्वास्थ्य उपचार सेवाबाट सर्वसाधारण बन्चित नहोस भन्ने उद्देश्यसहित बजेटलाई विभिन्न शीर्षकमा बाँडफाँड गर्दै विनियोजन गरिएको छ । कास्कीमा छुट्टाइएको बजेट अनुसार स्वास्थ्य सूचना तथा सञ्चार कार्यक्रमको लागि १० लाख ७० हजार रुपैयाँ छ ।

एकिकृत महिला स्वास्थ्य तथा प्रजनन स्वास्थ्य कार्यक्रमको लागि मन्त्रालयले कास्कीलाई ९ करोड ३४ लाख २५ हजार रुपैयाँ छुट्टाएको छ । त्यसैगरी एकिकृत बाल स्वास्थ्य एवं पोषण कार्यक्रमको शीर्षकमा ४ करोड ९ लाख २६ हजार बजेट उपलब्ध गराईएको छ । औलो तथा कालाजार रोग नियन्त्रण कार्यक्रमको लागि पनि मन्त्रालयले बजेट छुट्टाएको छ ।

बढ्दो शहरीकरणँसगै प्रदुषणले लामखुट्टेको प्रकोप बढ्दै गएकोले कालाजारको समस्या पनि जटिल बन्दै गएको चिकित्सकहरु बताउँछन् । तराई क्षेत्रमा कालाजारको समस्या अझ बढी रहेको छ । कालाजारको लागि मन्त्रालयले कास्कीको लागि ४१ लाख ८८ हजार रुपैयाँ विनियोजन गरेको छ । कुष्ठ रोग नियन्त्रण कार्यक्रमको लागि आर्थिक वर्ष २०७३÷०७४ को लागि २ लाख ३७ हजार दिइएको छ ।

अस्पताल निर्माण सुधार तथा व्यवस्थापन सूचना प्रणालीको लागि २ करोड ६ लाख ७८ हजार छुट्टाईदिदाँ क्षयरोग नियन्त्रण कार्यक्रमको लागि ३५ लाख ८६ हजार उपलब्ध गराइएको छ । गत वर्ष क्षयरोगको लागि कास्कीलाई २४ लाख रुपैयाँ छुट्टाईएको थियो । छुट्टाइएपनि बजेट केवल ११ लाख भन्दा केही बढी खर्च भएको छ । ल्याबमा हुनुपर्ने गतिविधि नै रोकिएपछि बजेट खर्च हुन सकेको छैन् ।

आपूर्ति व्यवस्थापन कार्यक्रम शीर्षकमा १० लाख ८५ हजार, प्राविधिक स्वास्थ्य सेवा पुर्नजागरण कार्यक्रमको लागि दुई करोड २४ लाख २५ हजार छुट्टाइएको मन्त्रालयले जनाएको छ । स्वास्थ्य तालिम कार्यक्रमको लागि २३ लाख१३ हजार रुपैयाँ बजेट छ । आयुर्वेद सेवाको लागि पनि आगामी आर्थिक वर्षको लागि चार लाख ५२ हजार रुपैयाँ छुट्टाइएको छ । कास्कीमा जिल्ला जनस्वास्थ्य अन्तर्गत ४४ वटा स्वास्थ्य चौकी छन् । १३ वटा सामुदायिक स्वास्थ्य संस्था र ११ वटा नगर स्वास्थ्य केन्द्रबाट सर्वसाधारणलाई स्वास्थ्य सेवा उपलब्ध गराउँदै आएको जिल्ला जनस्वास्थ्य कार्यालय कास्कीका प्रमुख सागरप्रसाद घिमिरे जनाए ।

यसरी सफा गर्नुहोस् किड्नी
तरकारी बजारमा जानुहोस, ५ रुपैयाँमा एक मुट्ठी धनियाँ पाइन्छ । त्यसलाई खरिद गर्नुहोस् । अब राम्रोसँग पखालेर सफा बनाउनुस् । अनि मसिना टुक्रा बनाएर काट्नुहोस् । यसरी तयार भएको टुक्रालाई एक लिटर पानीमा हालेर धिमा आगोमा उम्लिन दिनुहोस् ।
अब यसलाई सेलाउनका लागि छाड्नुस् । सेलाएपछि खाली पेटमा पिउनुस् । तपाईंले तत्काल यसको सकारात्मक प्रभाव देख्न थाल्नुहुनेछ । तपाईंको किड्नीमा जम्मा भएर रहेका विकार पदार्थ पिसाबको माध्यमबाट बाहिर निस्कन थाल्नेछ ।
यसरी तयार पारेको एक गिलास पानी हरेक दिन बिहान पिउने हो भने किड्नी सफा रहनेछ । साथै किड्नीसम्बन्धी समस्याहरुले पनि छुन सक्नेछैन ।छैन त कमाल ? अब किन ढिला, भोलि बिहानै खाली पेटमा आफ्नो किड्नी सफा गरिहाल्नुहोस् ।

आविष्कार संवाददाता,पोखरा

पोखराको नयाँगाउँमा स्थापित आशा क्लिनिकको प्रशासिनक जिम्मेवारी पोखरा उपमहानगरपालिकाले लिएको छ । २०५७ सालमा स्थापित आशा क्लिनिकको स्वास्थ्य क्षेत्रको सम्पूर्ण जिम्मेवारी पोखरा उमपहानगरपालिकाले जिल्ला जनस्वास्थ्य कार्यालय कास्कीसँगको सहकार्यमा अगाडि बढाउने छ ।
पोखरा उपमहानगरपालिकाले शहरी(नगर) स्वास्थ्य केन्द्रको रुपमा विकास गर्ने लक्ष्यसँगै प्रशासनिक जिम्मेवारी आफनो काँधमा लिएको हो । स्वास्थ्य क्षेत्रको सम्पूर्ण प्रशासनिक जिम्मेवारी लिई उपचार तथा औषधी वितरण सबै जिल्ला जनस्वास्थ्य कार्यालयसँगको सहकार्यमा अगाडि बढाउने पोखरा उपमहानगरपालिकाले जनाएको छ । बालहितकारी परियोजना अन्तर्गत स्थापित आशा क्लिनिकले बालबालिकादेखि गर्भवती महिलोका स्वास्थ्य परीक्षण गर्दै आएको छ ।
‘हामीले आशा क्लिनिकको भौतिक संरचना हस्तान्तरण गरेका छैनौं । तर स्वास्थ्य कार्यक्रमको प्रशासनिक जिम्मेवारी पोखरा उपमहानगरपालिकालाई हस्तान्तरण गरेका हौं ।’ बालहितकारी परियोजनाका प्रमुख माधव आचार्यले भने—‘दुई वर्ष अघिदेखि नै सहकार्य गर्ने छलफल भएको थियो तर अस्ती बिहीबार मात्रै सम्झौता भएको हो ।’
युकेबाट सञ्चालित सिडब्लुएसएन परियोजना अन्तर्गत २०५७ पुष १० गतेबाट आशा क्लिनिकको रुपमा सञ्चालित थियो । अब यो ‘शहरी(नगर)स्वास्थ्य केन्द्रको रुपमा रुपान्तरण भएको छ । ओएनजिडी—एफएनईएल नामक संस्थाले झण्डै एकलाख ५० हजार युरोको लागतमा भौतिक संरचना तयार गरेको हो ।
दुई वर्ष अघि आर्थिक घोटाला भएपछि दाताले आर्थिक सहयोग घटाएपछि आशा क्लिनिक सञ्चालनमा कठिनाई भएको थियो । कठिनाई भएपछि दुईवर्ष अघि नै परियोजनाले पोखरा उपमहानगरपालिकासित सहकार्य गर्ने प्रस्ताव गरेको थियो । तर दुईवर्षपछि मात्रै आएर सहकार्य गर्ने विषयले मुर्तरुप लिएको थियो ।
आशा क्लिनिकमा २५ लाखको अनियमितता भएको थियो । परियोजनाले आरोपित व्यक्तिलाई कारवाही स्वरुप संस्थाबाट निष्कासित गरेको थियो । तर जिल्ला प्रशासन कार्यालय कारवाही गर्न नसकेको गुनासो समेत परियाजनाले गरेको छ । ‘हामीले निष्कासन गरेर कारवाही ग¥यौं ।’ उनले भने—‘तर प्रशासनले कारवाही गरेको छैन् । अनियमितता गरेको रकम फिर्ताको माग गरेका छौं ।’ आर्थिक अनियमितता भएपछि सञ्चालन गर्दै आएको भोकेशनल टे«निङ सेन्टरलाई परियोजनाले बन्द गरेको छ ।
आर्थिक सहयोग रोकिन थालेपछि परियोजनाले उपमहानगरपालिकासित सहकार्यको प्रस्ताव गरेको हो । पोखरा उपमहानगरपालिकाले विरामीको स्वास्थ्य जाँच, औषधी वितरण कार्यक्रम गर्ने छ । सहकार्य भने जिल्ला जनस्वास्थ्यसँग गर्ने परियोजनाले जनाएको छ । सात रोपनी क्षेत्रफलमा निर्माण गरिएको आशा क्लिनिकले पोखरा १५ र ५ का सर्वसाधारणलाई सेवा दिने लक्ष्य राखिएको पोखरा उपमहानगरपालिकाका बरिष्ठ अधिकृत ओमराज पौडेलले जानकारी दिए । ‘क्लिनिकमा अहिले चार जना अहेबले स्वास्थ्य सेवा दिदैं आएका छन् ।’ परियोजना प्रमुख आचार्यले भने—‘अन्य कार्यक्रम भने परियोजनाले नै सञ्चालन गर्ने छ ।’
परियोजनाले ग्रामीण क्षेत्रमा मातृ शिशु स्वास्थ्य, युवा लक्षित कार्यक्रम, ग्रामीण स्वास्थ्य कार्यक्रम लगायतका कार्यक्रम सञ्चालन गरिरहेको उनले बताए । पोखरा उपमहानगरपालिकाले क्लिनिकको लागि तत्काल दुईजना कर्मचारी खटाउने छ । स्वास्थ्य क्षेत्रको जिम्मेवारी जिल्ला जनस्वास्थ्य कार्यालयले हेर्ने परियोजनाले जनाएको छ । ‘दुईवर्षसम्म हामीले पोखरा उपमहानगरपालिकासँग सहकार्यको रुपमा रहेर काम गर्ने छौं ।’ उनले भने—‘त्यसपछि दाताको सहयोग नपाएको अवस्थामा स्वामित्व हस्तान्तरण गर्ने विषयमा सोच्ने छौं ।’ अहिले ३० जना कर्मचारी छन् । दुईवर्षपछि ४८ जना कर्मचारी थपिने समेत परियोजना प्रमुख आचार्यले सुनाए । स्वास्थ्य केन्द्र सञ्चालनको लागि सात जनाको सञ्चालक समिति गठन गरिएको छ । पोखरा उपमहानगरपालिकाले नियुक्त कर्मचारीको आर्थिक भार बहन गर्ने छ ।
जिल्ला जनस्वास्थ्य कार्यालय पोखराका बरिष्ठ जनस्वास्थ्य अधिकृत सागरप्रसाद घिमिरेले नगरपालिकासितको सहकार्यमा स्वास्थ्य केन्द्र सञ्चालन गरी सर्वसाधारणमा स्वास्थ्यको पहुँच घरदैलोमा पु¥याउन अग्रसर भएको बताए । स्वास्थ्य केन्द्रको उपप्रधानमन्त्री एं स्थानीय विकास मन्त्री कमल थापाले उदघाटन गरेका थिए ।

पश्चिमाञ्चल क्षेत्रीय अस्पतालमा दुई जना मुटुरोग विशेषज्ञ छन् । एक सरकारी दरबन्दी र अर्को अस्पताल विकास समिति अन्तर्गत व्यवस्थापन गरिएको छ । दुई जना चिकित्सकले पश्चिमाञ्चल क्षेत्रबाट आउने मुटुरोगका विरामीको उपचार गर्दै आएका छन् । यद्यपी जटिल प्रकृतिका विरामीलाई काठमाडौं रिफर गर्नुपर्ने बाध्यता छ । तर लायन्सले दिने उपकरणबाट विरामीको उपचार पोखरामै गरिने भने शल्यक्रिया गर्नुपर्ने विरामीलाई मात्रै काठमाडौं पठाईने अस्पतालले जनाएको छ ।

मुटुरोगीले उपचारको लागि काठमाडौं जानुपर्ने बाध्यता अब हट्ने विश्वास पश्च्मिाञ्चलबासीको छ । पश्चिमाञ्चल क्षेत्रीय अस्पतालमै मुटुरोग सम्बन्धी उपचार सेवा शुरु हुने भएपछि विरामीलाई काठमाडौं जानुपर्ने आर्थिक भार कम हुने छ ।

उपप्रधान एबं महिला वालवालिका तथा समाजकल्याण मन्त्री सिपी मैनालीले राजधानी वाहिर पनि स्तरीय स्वास्थ्य सेवाको उपलब्धता हुनुपर्नेमा जोड दिए । समयमा उपचार नपाए ज्यान नै जाने र निम्न स्तरका विरामीले तत्काल उपचारको पहुँच नपाउने भएकाले प्रत्येक प्रदेशमा मुटुरोगको उच्चस्तरिय सेवा विस्तार गर्नुपर्ने उनले बताए । सरकारी अस्पताल राजनीतिक दलको कार्यकर्ता भर्ती गर्ने स्थालको रुपमा प्रयोग भएको भन्दै बक्ताहरुले आक्रोस पोखेपछि उनले त्यसको बिपक्षमा आफुपनि रहेको तर राजनीतिक दलनै त्यसमा सचेत हुन आवश्यक रहेको बताए ।

अस्पताल विकास समितिका पूर्व अध्यक्ष गणेश बहादुर श्रेष्ठ, पत्रकार महासंघ कास्कीका अध्यक्ष रामकृष्ण ज्ञवाली लगायतले अस्पताल विकास समितिको नाममा हुने राजनीतिकरणको अन्त्य गर्न आग्रह गरेका थिए । पश्चिमाञ्चल क्षेत्रीय प्रशासक शंकर कोइरालाले प्राप्त उपकरणको भरपुर उपयोग गर्न र नियमित रेखदेख तथा मर्मतमा ध्यान दिन आग्रह गरे । पोखरा उद्योग बाणिज्य संघका अध्यक्ष विन्दु कुमार थापाले पोखरामा सुविधा सम्पन्न मुटुरोग उपचार केन्द्र स्थापनाको लागि निजी क्षेत्रले सहयोग गर्ने प्रतिबद्धता जनाए । हस्तान्तरण गरिएको उपकरणको सञ्चालन तथा रेखदेखको लागि डा. बुद्धिबहादुर थापा, डा. कालु शर्मा, डा.माधब तिवारी लगायत चिकित्सक सहभागि समिति गठन गरिएको छ ।